Pamiętasz ten moment, kiedy ostatni raz poczułaś się jak kobieta, a nie tylko mama? Kiedy ostatnio spojrzeliście sobie w oczy przez dłużej niż trzy sekundy, bez przerwy na dziecięcy płacz, pytanie o przekąskę czy kolejne „Mamo, patrz!”? Jeśli teraz w Twojej głowie pojawia się mglisty obraz z czasów przed ciążą, nie jesteś sama. To, co dzieje się z relacją partnerską po narodzinach dziecka, to jeden z najbardziej powszechnych, a zarazem najmniej omawianych kryzysów w związkach. Jako psycholożka i terapeutka par często widzę w gabinecie osoby, które nie były na to przygotowane (dlatego nagrałam o tym osobny materiał na YouTube).
Nikt nie ostrzega Cię przed tym wystarczająco jasno. Podczas ciąży wszyscy mówią o bezsennych nocach, zmianach ciała, wyzwaniach karmienia. Ale nikt nie mówi wprost: Wasza relacja, taka jaką znaliście, przestanie istnieć. Badania pokazują, że u wielu par satysfakcja małżeńska wyraźnie spada w pierwszych latach po pojawieniu się dziecka (Cowan & Cowan, 2000). I w tym momencie stajecie przed wyborem – albo świadomie zbudujecie ją na nowo, albo pozwolicie jej stopniowo zanikać, aż któregoś dnia spojrzycie na siebie jak na współlokatorów dzielących obowiązki przy malutkim człowieku.
Kiedy „my” zmienia się w „my jako rodzice”
Transformacja jest podstępna. Nie dzieje się z dnia na dzień. To proces tak stopniowy, że dopiero po miesiącach lub latach zdajesz sobie sprawę, że gdzieś po drodze zniknęliście jako para. Najpierw są pierwsze tygodnie – przetrwanie staje się jedynym celem. Hormony, niewyspanie, nauka nowej roli. Nikt wtedy nie myśli o randkach, to byłoby absurdalne. Ale potem przychodzi drugi miesiąc, trzeci, szósty… i nagle jesteście w piątym roku rodzicielstwa, a data Waszej ostatniej prawdziwej randki jest równie odległa jak Wasza przedślubna wycieczka.
Zmiana tożsamości to coś więcej niż tylko brak czasu. To przemiana tego, kim jesteście. Wcześniej (być może) byliście partnerami, kochankami, najlepszymi przyjaciółmi. Teraz jesteście mamą i tatą. I choć brzmi to pięknie – bo rodzicielstwo jest piękne – ta nowa tożsamość może całkowicie pochłonąć poprzednią. Zaczynasz definiować swoją wartość przez pryzmat tego, jak dobrą jesteś matką. Partner staje się współpracownikiem w projekcie wychowawczym, nie osobą, z którą dzielisz intymność, marzenia, śmiech.
W wielu związkach dzieje się coś jeszcze bardziej podstępnego: pojawia się niepisana umowa milczenia. Oboje czujecie, że coś się zmieniło, że brakuje Wam bliskości, ale nikt tego nie nazywa głośno. Bo jak narzekać, skoro macie zdrowe dziecko? Jak mówić o potrzebie uwagi partnera, kiedy oboje jesteście wyczerpani łączeniem pracy z opieką nad maleństwem? Jak mówić o randkowaniu, gdy w lodówce kończy się jedzenie, dom wygląda jak pole bitwy, a pranie czeka od trzech dni?
Anatomia znikania bliskości – jak kryzys w związku rozwija się po cichu
Zrozumienie mechanizmu jest pierwszym krokiem do zmiany. To nie jest tak, że nagle przestajecie się kochać. To bardziej jak seria drobnych decyzji, które każdego dnia odsuwają Was od siebie o milimetr. A po kilku latach? Te milimetry stają się przepaścią.
💔 Pierwszą ofiarą pada rozmowa. Kiedyś rozmawialiście o wszystkim – o marzeniach, lękach, śmiesznych obserwacjach z dnia. Teraz Wasze dialogi brzmią jak protokoły ze spotkań zarządu: „Pamiętaj o wizycie u pediatry”, „Skończył się proszek do prania”, „Twoja kolej kąpać dziecko”. Stajecie się sprawnym zespołem logistycznym (o ile w ogóle…), tracąc gdzieś po drodze emocjonalną więź.
💔 Potem znika dotyk. Nie ten seksualny, choć i on często jest jedną z pierwszych ofiar. Chodzi o te drobne gesty bliskości, które budowały Waszą więź: trzymanie się za ręce podczas oglądania filmu, przytulenie podczas gotowania kolacji, pocałunek, który nie jest tylko automatycznym „cześć” i „pa”. Twoje ciało staje się terytorium dziecka – karmienie, noszenie, kołysanie. Pod koniec dnia ostatnią rzeczą, jakiej pragniesz, jest kolejny kontakt fizyczny. Partner, czując ten opór, stopniowo się wycofuje albo wręcz przeciwnie – naciska, wywołując w Tobie coraz większy dystans.Podobne doświadczenia opisują badane kobiety – mówią o braku praktyk bycia razem, ograniczeniu kontaktów seksualnych i napięciach w relacji po narodzinach dziecka (Stankowska, 2023).
💔 A co z czasem dla Was jako pary? Znika gdzieś między zmianą pieluch, przygotowywaniem posiłków, sprzątaniem, pracą zawodową i próbami nadrobienia choć trochę snu. Pomysł zarezerwowania dwóch godzin tylko dla Was dwojga zaczyna wydawać się luksusem dla wybrańców, nie czymś normalnym i koniecznym. I tu tkwi największe niebezpieczeństwo: zaczynasz postrzegać randkowanie jako coś opcjonalnego, podczas gdy w rzeczywistości jest jednym z fundamentów, na których stoi cała struktura Waszej rodziny.
Poczucie winy matki – cichy zabójca relacji partnerskiej
Jeśli masz wyrzuty sumienia na samą myśl o zostawieniu dziecka na kilka godzin, żeby pójść na kolację z partnerem, nie jesteś sama. Poczucie winy to jeden z największych wrogów związku po narodzinach dziecka. Ma wiele twarzy i wszystkie są przekonujące.
„Jestem z dzieckiem tylko kilka godzin dziennie po pracy, jak mogę teraz zostawić go z opiekunką?” – myślisz w kolejny weekend. Albo: „On całymi dniami pracuje, potem zajmuje się maluchem, teraz potrzebuje odpoczynku, nie kolejnego wyjścia”. Może też: „Powinniśmy oszczędzać na przyszłość dziecka / na większe mieszkanie / na (wpisz, co u Ciebie jest obecne), nie wydawać na restauracje i kino”.
Te myśli brzmią rozsądnie. Nawet szlachetnie. Problem w tym, że każda z nich jest troską o wszystkich oprócz Waszej relacji. I paradoksalnie, zaniedbując związek, zaniedbujecie to, co jest najważniejsze dla dobra dziecka – stabilne, szczęśliwe, połączone uczuciem rodzicielstwo.
Dzieci nie potrzebują rodziców, którzy poświęcają im każdą sekundę swojego życia. Potrzebują rodziców, którzy pokazują im, jak wygląda zdrowa, kochająca się para. Którzy uczą je, że dorośli mają prawo do swojej przestrzeni, własnych potrzeb, czasu tylko dla siebie. Którzy modelują, czym jest dojrzała miłość – nie tylko w fazie zakochania, ale w codziennym wybieraniu siebie nawzajem. Wiemy z badań, że jakość relacji między rodzicami silnie wpływa na poczucie bezpieczeństwa dziecka i jego funkcjonowanie emocjonalne (Cummings & Davies, 2010).
Poczucie winy działa też w drugą stronę. Kiedy w końcu planujecie randkę, trudno Ci być w pełni obecną. Myślami ciągle wracasz do domu: czy dziecko płacze, czy zjadło kolację, czy babcia albo opiekunka poradzi sobie z układaniem do snu. Partner to czuje. Widzi, że fizycznie jesteś obok, ale mentalnie pozostałaś w trybie „mama”. I powoli przestaje inicjować te wyjścia, bo po co planować coś, w czym nie jesteś naprawdę obecna?
Jeśli poczucie winy szczególnie Cię zatrzymuje, na moim kanale YouTube znajdziesz kilka nagrań, w których pokazuję, dlaczego dbanie o relację i o siebie samą nie jest egoizmem, tylko elementem zdrowego rodzicielstwa.
Przekonanie, że „kiedyś” będzie lepszy czas
To może najbardziej destrukcyjna iluzja młodych rodziców. „Teraz jest ciężko, ale jak dziecko trochę podrośnie, będzie łatwiej”. Potem: „Jak pójdzie do przedszkola, będziemy mieć więcej czasu”. Następnie: „Jak zacznie szkołę i będzie bardziej samodzielne”. A potem przychodzi rodzeństwo albo nowe wyzwania i nagle jesteście dziesięć lat dalej, wciąż czekając na ten mityczny „lepszy czas”.
Prawda jest brutalna: lepszy czas nie przyjdzie sam. Każdy etap rodzicielstwa przynosi nowe wyzwania. Niemowlę wymaga ciągłej obecności i reagowania na jego potrzeby. Małe dziecko jest mobilne i wymaga stałego nadzoru. Starsze ma zajęcia pozaszkolne i/albo jakieś zadania, z którymi potrzebuje pomocy. Nastolatek potrzebuje emocjonalnego wsparcia w nawigowaniu trudnościami dorastania. Nie ma etapu, który automatycznie da Wam czas na siebie.
Ten czas trzeba sobie wziąć. Trzeba go stworzyć, często wbrew okolicznościom. Trzeba zadecydować, że randkowanie nie jest opcjonalnym dodatkiem do życia rodzinnego, ale jego integralną częścią. Że tak jak dbasz o to, żeby dziecko zjadło kolację i umyło zęby, chcesz zadbać o to, żeby Twój związek dostawał regularną dawkę uwagi, rozmowy, bliskości.
Kiedy randkowanie staje się kolejnym obowiązkiem
Nawet jeśli przełamiecie wszystkie powyższe bariery i zdecydujecie się na randkę, może pojawić się kolejny problem: randka przestaje być przyjemnością, a staje się kolejnym punktem na liście rzeczy do zrobienia. „Dziś musimy iść na tę randkę” brzmi jak „dziś muszę pójść do dentysty” (osobiście nie znam osoby, która by się cieszyła na taką wizytę ;)).
Dzieje się tak, bo często podchodzimy do randkowania tak, jakby to była produkcja filmowa. Trzeba znaleźć opiekunkę, zarezerwować restaurację, wyglądać idealnie, mieć niesamowite rozmowy i romantyczne chwile. Presja jest ogromna, zwłaszcza jeśli to Wasza pierwsza randka od miesięcy. Paradoksalnie, ta presja sprawia, że randka staje się stresująca zamiast relaksująca.
A co, jeśli w czasie tej wyczekiwanej randki nie układa się idealnie? Jesteś zmęczona, on jest spięty, rozmowa nie płynie naturalnie. Wracacie do domu z poczuciem, że „to się nie udało”, i to tylko potwierdza przekonanie, że randkowanie z dziećmi jest niemożliwe. To pułapka perfekcjonizmu, która sprawia, że przestajecie próbować, zamiast zrozumieć, że każda randka – nawet ta niedoskonała – buduje coś ważnego między Wami.
Jak dbać o związek po urodzeniu dziecka? Przywracanie randek (naprawdę)
Teraz najważniejsze pytanie: co z tym zrobić? Jak wyjść z tego miejsca, w którym randkowanie wydaje się niemożliwe, i stworzyć przestrzeń dla Waszej relacji bez poczucia winy i przytłoczenia?
Po pierwsze, musisz przemyśleć samo pojęcie „randki”. Większość par utknęła w przekonaniu, że prawdziwa randka to wieczór w restauracji, kino, może wyjście na koncert. Coś, co wymaga wyjścia z domu, kosztuje pieniądze i zabiera minimum trzy godziny. Jeśli to Twoja definicja, nic dziwnego, że randkowanie umarło po dziecku 😉
Co powiesz na taką definicję? Randka to każdy moment świadomej, wspólnej obecności. To decyzja, że przez następne piętnaście minut, godzinę, wieczór, koncentrujecie się na sobie nawzajem. Nie jako rodzice, współlokatorzy czy partnerzy biznesowi w przedsięwzięciu zwanym rodziną. Jako dwoje ludzi, którzy kiedyś wybrali się nawzajem i wciąż mogą to robić.
Z tej perspektywy randka może być wspólnym oglądaniem serialu po położeniu dziecka, ale bez scrollowania telefonu. Może być poranną kawą wypitą razem, zanim dom się obudzi. Może być spacerem po lesie, podczas którego rozmawiacie o czymś dla Was ważnym. Może być wspólnym gotowaniem po tym, jak dziecko zaśnie. Kluczem nie jest skala czy budżet tylko intencja, z jaką wchodzicie we wspólną aktywność
Jeśli czujesz, że taka definicja randki jest Ci bliska, ale brakuje Ci pomysłów jak to zrobić w praktyce, przygotowałam ebook „7 randek na 7 wieczorów” – proste scenariusze randek (głównie w domu), stworzone specjalnie dla par z dziećmi.
A teraz pójdźmy jeszcze dalej…
Mikro-randki: małe momenty, wielki wpływ
Zamiast czekać na idealny moment na wielkie wyjście, zaczynasz zauważać i tworzyć drobne okazje do połączenia każdego dnia. To tzw. mikro-randki. Piętnaście minut razem tu, pół godziny tam. To się sumuje. I co ważniejsze: buduje stały wzorzec bliskości.
Wyobraź sobie, że każdego wieczoru, po położeniu dziecka, zamiast rozpaść się w osobnych rogach kanapy z telefonami, siadacie razem na dziesięć minut z herbatą. Bez telewizora, bez ekranów. Po prostu rozmawiacie o tym, jak Wam minął dzień, co czujecie, co Was zaskoczyło, rozbawiło, zmartwiło. To nie brzmi jak randka? A jednak to jeden z najbardziej intymnych aktów w związku – świadome wybieranie wspólnego czasu i zaciekawienie się sobą. To dokładnie ten rodzaj regularnych, krótkich momentów, które badacze relacji wiążą z większą satysfakcją w związku (Gottman & Silver, 2014).
Albo wyobraź sobie sobotni poranek, kiedy dziecko ogląda kreskówki. Zamiast rzucić się do sprzątania kuchni, siadacie na balkonie na piętnaście minut, pijąc kawę i planując, co fajnego moglibyście zrobić w przyszłym tygodniu. Nie wielkie plany – może tylko wybrać się na lody w piątek wieczorem. Ale ten moment planowania razem, myślenia o jakiejś wspólnej przyjemności, to też forma randkowania.
Mikro-randki mogą nauczyć Was czegoś ważnego, jeśli tylko sobie na to pozwolicie: nie potrzebujecie idealnych warunków, żeby się ze sobą emocjonalnie połączyć. Nie musicie czekać, aż będziecie mieli czas, energię, pieniądze i idealne okoliczności. Możecie budować bliskość w szparach między obowiązkami, w małych momentach świadomie wybranych.
Jeśli mam być szczera, to my sobie z partnerem zredefiniowaliśmy definicję randek, praktykujemy mikro-randki i… mamy ich obecnie sporo 🙂 I to naprawdę są momenty, które nas do siebie zbliżają. A jak czasem pojawi się ekstra wyjście przez kilka godzin? Tylko się dodatkowo z tego cieszymy 🙂 A teraz kolejny ważny punkt programu, czyli…
Randki w domu: przestań czekać na wyjście
Jednym z najbardziej transformacyjnych odkryć dla par z dziećmi jest zrozumienie, że dom może być przestrzenią randkowania. Tak właśnie! Nie musicie czekać, aż znajdziecie opiekunkę albo dziadkowie będą dostępni do opieki i wyjdziecie na miasto. Możecie stworzyć randkę w swoim własnym salonie i często będzie ona bardziej intymna niż głośna restauracja.
Randka w domu wymaga tylko trzech rzeczy: intencji, minimalnego planowania i granicy.
- Intencja: to nie jest zwykły wieczór przed telewizorem, to czas dla Was.
- Planowanie: może przygotujecie coś dobrego do jedzenia, zapalicie świeczki, wybierzecie muzykę.
- Granica: dziecko śpi albo jest u kogoś, telefony wyłączone lub w trybie samolotowym.
Oto sprawdzone pomysły na randkę w domu:
- Degustacja na kanapie: Kupcie 3 rodzaje serów i wino, udawajcie, że jesteście we Włoszech.
- Powrót do gier: Wyciągnijcie zapomniane planszówki (lub zagrajcie w Wormsów, jak my!).
- Domowe SPA: Masaż, relaksująca muzyka i brak pośpiechu.
- Impreza w kuchni: Taniec przy lodówce do hitów z czasów Waszego poznania.
- Głęboka rozmowa: Zadajcie sobie pytania, na które zwykle brakuje czasu (np. „Czego się boisz?”, „O czym marzysz?”).
Jedną z naszych ulubionych randek (co ciekawe pojawiła się jeszcze w czasach bez dziecka, ale kontynuujemy ją teraz po latach) jest granie w Worms Armaggedon. Rozkładamy koc w salonie, szykujemy przekąski, myszkę do gry i jedno drugie próbuje pokonać 😉
Randki w domu niszczą wymówkę, która być może powstrzymywała Was od randkowania: brak czasu, pieniędzy, energii na wyjście. Nagle okazuje się, że możecie randkować, kiedy chcecie, bo wszystko, czego potrzebujecie, macie już w domu.
Chcesz zacząć randkować, ale brakuje Ci pomysłów, struktury albo energii na wymyślanie „czegoś jeszcze”, przygotowałam ebook „7 randek na 7 wieczorów”. To gotowe scenariusze dla zmęczonych rodziców, które zrealizujesz, gdy dziecko pójdzie spać.
Włączanie dziecka bez rezygnacji z siebie
Jest jeszcze jedna strategia, często pomijana: niektóre randki mogą włączać dziecko, o ile robicie to świadomie i z intencją. To nie jest o tym, żeby każda aktywność była rodzinna. Ale czasami możecie stworzyć moment, w którym wszyscy razem robicie coś przyjemnego, a Wy jako para wciąż macie przestrzeń na połączenie.
Wyobraź sobie sobotni poranek w parku. Dziecko bawi się na placu zabaw, a Wy siedzicie na ławce, trzymając się za ręce, rozmawiając i śmiejąc się, mając oko na malucha, ale nie będąc w trybie pełnej obsługi. To nie jest tradycyjna randka, ale to jest moment bliskości.
Albo wspólne gotowanie niedzielnego obiadu – dziecko pomaga w prosty sposób, Wy współpracujecie, śmiejecie się, może tańczycie przy muzyce, i w tym wszystkim jest przestrzeń na patrzenie sobie w oczy, drobne czułości, bycie zespołem nie tylko rodzicielskim, ale partnerskim.
Kluczem jest świadomość: czy to, co robicie, łączy Was czy rozdziela? Można spędzić cały dzień z rodziną i wrócić do domu, czując się bardziej odległym od partnera, bo cała energia poszła w zarządzanie dzieckiem. Albo można spędzić te same trzy godziny, ale z intencją utrzymania połączenia z partnerem – krótkie rozmowy, uśmiechy, dotyk, wspólne decyzje – i wrócić, czując, że wciąż jesteście parą.
Co się dzieje, kiedy przestajecie randkować (i dlaczego warto zacząć teraz)
Może zastanawiasz się, czy to naprawdę aż tak ważne. Czy nie wystarczy po prostu kochać się i być dobrymi rodzicami? Czy randkowanie to nie luksus, który można sobie odpuścić w intensywnym okresie życia?
Randki umożliwiają budowanie bliskości. Brak randek (w takim rozumeniu, jaki przedstawiam tutaj w artykule) to powolna erozja. Najpierw przestajecie się naprawdę widzieć. Potem przestajecie rozmawiać o czymś głębszym niż sprawy organizacyjne czy rozwój Waszego dziecka. Następnie dotyk staje się mechaniczny albo znika całkiem. W końcu pewnego dnia patrzysz na partnera i zdajesz sobie sprawę, że ta osoba stała się obca.
I wtedy często ludzie mówią: „Rozeszliśmy się”. Ale prawda jest taka, że nikt się nie rozszedł. Po prostu przestaliście iść razem. Przestaliście inwestować czas, energię i uwagę w to, co Was łączy. A każdy związek bez inwestycji umiera – powoli, ale nieuchronnie.
Randkowanie po dziecku to budowanie fundamentu, na którym stoi Wasza rodzina. Jest też sposobem na pokazanie dzieciom, jak wygląda zdrowa, kochająca się para. No i kiedy świadomie randkujecie, dzieje się coś magicznego. Przypominacie sobie wzajemnie, dlaczego w ogóle zdecydowaliście się na to wspólne życie. Odkrywacie na nowo te cechy drugiej osoby, które gdzieś zniknęły pod warstwą zmęczenia i codzienności.
I co najważniejsze – przestajecie być tylko zespołem rodzicielskim, a znów stajecie się parą. Parą, która ma dziecko, tak. Ale przede wszystkim. Tą parą, która siebie nawzajem wybrała i wciąż wybiera każdego dnia.
Od dziś: pierwszy krok
Jeśli dotarłaś tu i czujesz jednocześnie ulgę („nie jestem sama!”) i przytłoczenie („jak ja mam to wszystko ogarnąć?”), chcę, żebyś wiedziała jedno: nie musisz zmieniać wszystkiego od razu. Najgorsze, co możesz zrobić, to po przeczytaniu tego tekstu powiedzieć sobie „muszę być lepsza” i nic nie zmienić, bo presja jest zbyt duża.
Zamiast tego wybierz jeden mały krok. Może dziś wieczorem, po położeniu dziecka, zaproponujesz partnerowi dziesięć minut przy herbacie bez telefonów. Może w weekend postawisz budzik pół godziny wcześniej i wspólnie wypijecie poranną kawę, zanim dom się obudzi. Może wpiszecie do kalendarza jedną randkę w domu w tym miesiącu – cokolwiek prostego, co brzmi wykonalnie.
A jeśli chcesz zacząć, ale brakuje Ci pomysłów, struktury albo energii na wymyślanie „czegokolwiek”, przygotowałam ebook „7 randek na 7 wieczorów”. To gotowe, proste scenariusze randek (głównie w domu), stworzone specjalnie dla par z dziećmi.
Twój związek nie musi być ofiarą rodzicielstwa. Może być tym, który staje się silniejszy przez rodzicielstwo, jeśli tylko zdecydujesz się o niego dbać. Nie „kiedyś, jak będzie lepszy czas”. Teraz. Dzisiaj. W małych, możliwych do zrobienia krokach.
—
Podaj artykuł dalej, udostępniając go w poniższych mediach społecznościowych:
FAQ
Czy randki mogą pomóc odzyskać namiętność?
Mogą wspierać warunki sprzyjające namiętności, takie jak zaciekawienie, obecność, pozytywne emocje i poczucie bycia zauważanym przez drugą osobę. Nie oznacza to jednak, że każda randka automatycznie prowadzi do wzrostu pożądania. Na życie seksualne wpływają również między innymi stres, zdrowie, zmęczenie, konflikty, leki, obciążenie obowiązkami oraz jakość relacji.
Czy randka pomoże, jeśli często się kłócimy?
Randka może dać parze pozytywne doświadczenie, ale nie zastąpi pracy nad powtarzającymi się konfliktami. Jeżeli podczas wspólnego czasu szybko powracają pretensje, napięcie albo wycofanie, warto przyjrzeć się sposobowi komunikacji i błędnemu kołu, w które wpada para. Czasem potrzebna jest również konsultacja ze specjalistą lub specjalistką.
Co zrobić, jeśli tylko jedna osoba chce organizować randki?
Warto najpierw porozmawiać nie tylko o samej randce, ale o potrzebie, która się za nią kryje. Jedna osoba może potrzebować większej bliskości, uwagi albo poczucia, że relacja nadal jest ważna, podczas gdy druga może słyszeć propozycję randki jako kolejne zadanie, krytykę albo zakamuflowane oczekiwanie seksu. Pomaga konkretna, niewymuszająca propozycja oraz zaciekawienie tym, co utrudnia drugiej osobie zaangażowanie.
Jak często para powinna chodzić na randki?
Nie istnieje jedna częstotliwość odpowiednia dla każdej pary. Dla niektórych możliwa będzie randka raz w tygodniu, dla innych raz na dwa tygodnie lub raz w miesiącu. Ważniejsze od realizowania określonej normy jest znalezienie regularnego rytmu, który będzie możliwy do utrzymania i pozwoli obu osobom rzeczywiście zaangażować się we wspólny czas.
Bibliografia
Cowan, C. P., & Cowan, P. A. (2000). When partners become parents: The big life change for couples. Mahwah, NJ: Lawrence Erlbaum Associates.
Gottman, J. M., & Silver, N. (2014). Siedem zasad udanego małżeństwa. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Cummings, E. M., & Davies, P. T. (2010). Marital conflict and children: An emotional security perspective. New York, NY: Guilford Press.
Stankowska, M. (2023). „Świat nam się przewrócił do góry nogami”. Relacje kobiet z partnerem po narodzinach dziecka. Societas/Communitas, 2(36).
